Tilrettelegging i skulen

Tilrettelegging i skulen inneber å sjå born og unge sin behov, evner og moglegheiter og jobbe for å møte desse på best mogleg måte.

Tilrettelegging kan til dømes omhandle fagleg innhald, fysisk læringsmiljø eller undervisningsorganisering.

Tilpassa opplæring (TPO)

Ei skuleklasse består av born og unge med ulike behov, erfaringar, forkunnskapar og haldningar. Opplæringslova § 1-3 fastslår at skulen har plikt til å gi alle elevar like moglegheiter til læring og utvikling. Undervisninga skal tilpassast kvar enkelt sine evner og føresetnader. Men kva vil det seie? Det finst ikkje éin bestemd metode eller eitt fasitsvar på kva tilpassa opplæring inneber i praksis. Nettopp fordi det handlar om å legge til rette for ei opplæring som tek hand om både fellesskapet og kvar enkelt elev, slik at alle får best mogleg utbytte av skulekvardagen. Tilpassa opplæring kan til dømes vere å tilrettelegge for varierte vurderingsformer, læringsressursar, arenaer og aktivitetar. Ein skal sjå kvar enkelt elev, men samtidig bruke mangfaldet i klasserommet som ein ressurs for alle.

Spesialundervisning

Tilpassa opplæring er ikkje det same som spesialundervisning. Viss ein elev ikkje har tilstrekkeleg utbytte av den vanlege opplæringa, kan han eller ho ha rett til spesialundervisning. Det kan til dømes vere å jobbe etter andre læringsmål, få oppfølging av ein lærar eller assistent eller tilgang til særskilt tilpassa utstyr. Viss føresette eller skulen er bekymra for om eit born ikkje har godt nok utbytte av opplæringa, skal skulen først prøve å tilpasse betre for bornet. Viss det ikkje er tilstrekkeleg må skulen og PP-tenesta vurdere og gi råd om kva bornet treng. Skulen må deretter fatte eit vedtak.

Tidlig innsats

Tidleg innsats handlar om å setje inn tiltak og tilpasse opplæringa med ein gang ein elev har behov for tilrettelegging. Målet er å hindre at utfordringane veks seg større og blir eit hinder for vidare læring. Behovet for tidleg innsats kan oppstå gjennom heile utdanningsløpet. Difor er det avgjerande at læraren systematisk kartlegg behovet til elevane og set inn eigna tiltak på bakgrunn av det. Slike tiltak kan vere av større eller mindre omfang, kortare eller lengre varigheit.

Intensiv opplæring

Skulen har plikt til å tilby intensiv opplæring for elevar frå 1. til 4. klassetrinn. Det inneber at eleven skal få hjelp og støtte så raskt som mogleg viss han eller ho blir hengande etter i lesing, skriving eller rekning. Målet med intensiv opplæring er at problemet ikkje skal få moglegheit til å vekse seg større.

Ved intensiv opplæring skal det ikkje gjerast ei sakkunnig vurdering som resulterer i eit enkeltvedtak, nettopp for å unngå ei tidkrevjande saksbehandling. Det skal heller vere låg terskel for å følgje opp elevane. Resultatet frå kartleggingsprøver kan vere ein utløysande faktor, men skulen skal heller ikkje vente og sjå an slike resultat.

Det er skulane og lærarane som er nærast til å vurdere korleis intensiv opplæring bør organiserast og gjennomførast. Skulen har plikt til å ta hand om omsynet til elevens beste og sørge for at vedkommande blir høyrt. Dersom skulen ikkje innan rimeleg tid ser nokon positive effektar av den intensive opplæringa som betyr at eleven kan følgje forventa progresjon, må skulen vurdere om det er behov for å endre opplegget, eller om eleven vil trenge spesialundervisning.

Inkludering i skulen

Alle elevar skal oppleve tilhøyrsel til ei klasse og ta del i fellesskapet både fagleg og sosialt. Det er ein grunnleggande føresetnad for eit godt læringsmiljø. Ikkje minst er det viktig for å anerkjenne og verdsetje mangfaldet av elevar. Opplæringa skal bidra til at alle elevar kan delta aktivt i fellesskapet, lytta til innspel frå medelevar og anerkjenne kvarandre for det kvar enkelt bidreg med.

I Utkast til Ekspertgruppa si forståing av omgrepet «inkludering» blir omgrepet inkludering delt i tre dimensjonar:

  1. Fagleg inkludering som inneber at bornet/elevane deltek aktivt i faglege fellesskap.
  2. Sosial inkludering som inneber at bornet/elevane er sosialt aktive, har vener og er i positivt samspel med sine jamaldra.
  3. Psykisk inkludering er uttrykk for korleis det enkelte bornet/elev opplev sin situasjon på dei ulike arenaene til skulen.

Tilrettelegging i SFO for born med særskilde behov

Ifølgje opplæringslova § 13-7 skal kommunen tilby skulefritidsordning før og etter skuletid for 1.-4. årstrinn, og for born med særskilde behov på 1.-7. årstrinn.

Tilrettelegging for born med funksjonshemmingar inneber mellom anna at skulefritidsordninga skal:

  • legge til rette for leik, kultur- og fritidsaktivitetar med utgangspunkt i alder, funksjonsnivå og interesser.
  • gi borna omsorg og tilsyn. Tilsynet skal i praksis vere forsvarleg i forhold til risikoen for at skade eller ulykke kan skje

Borna har rett til eit godt fysisk og psykososialt miljø som fremjar helse, trivsel og læring. Det er presisert i lovverket at funksjonshemma born skal givast gode utviklingsvilkår. Innanfor desse rammene er det opp til kvar enkelt kommune å utforme skulefritidstidsordninga ut frå lokale forhold, ynskjer og behov.

Tilrettelegging ved prøver og eksamen

Elevar med behov for særskilt tilrettelegging av eksamen skal få lagt forholda til rette slik at dei kan få vist kompetansen sin ut frå kompetansemåla i læreplanverket, ifølgje forskrift til opplæringslova § 3-29. Til dømes vil funksjonshemma og allergikarar kunne ha behov for tilrettelegging. Eleven eller føresette må søke rektor om særskilt tilrettelegging, som på bakgrunn av ei konkret vurdering vil avgjere eleven sitt behov og kva ordningar som skal nyttast. Rektor kan krevje ei utsegn frå ein sakkunnig instans. Det er ikkje noko krav om enkeltvedtak om spesialundervisning for at eleven har rett til særskilt tilrettelegging av eksamen.

Tilrettelegging av nasjonale prøver

Nasjonale prøver kartlegg dei grunnleggande evnene til elevane. Det er strenge reglar for korleis nasjonale prøver skal gjennomførast; nettopp fordi elevane skal målast likt i heile landet. Likevel er det moglegheit for noko tilpassing ved behov. Det er rektor som, i samråd med læraren, kjenner føresetnadene til eleven best, og som kan vurdere kva eleven treng for å gjennomføre prøva på ein god måte. Samtidig er det viktig at skulen samarbeider tett med føresette undervegs. Tilrettelegginga skal ikkje gå ut over evna målt i prøva og skal i hovudsak vere innanfor tidsramma for dei elektroniske prøvane. Tiltaka skal vere til hjelp for den enkelte; ikkje for ei heil elevgruppe.

Nasjonale prøver for elevar som brukar teiknspråk

Nasjonale prøver i rekning er omsett til teiknspråk. Skulen melder på elevar som brukar teiknspråk i PAS – prøver til nasjonale prøver i rekning med variantkode for teiknspråk (TEG). Elevane vil under gjennomføringa få sjå ein video til kvar oppgåve der teksten er omsett til teiknspråk. Nasjonale prøver i lesing og engelsk er ikkje omsett til teiknspråk då desse prøvane måler elevane si leseferdighet.

Nasjonale prøver for elevar som brukar punktskrift

Nasjonale prøver i lesing og rekning er omsett til punktskrift på papir og til elektronisk utgåve for leselist. Skular med elevar som brukar punktskrift, bestiller prøvane frå Statped midt, statped.midt@statped.no, telefon 02196.

Universell utforming

For at born og elevar skal vere inkludert i bornehagen, skulen og SFO, må alle ha lik tilgang til bygningar og uteområder.

Utdanningsdirektoratet skriv:

«Elevane har rett til eit fysisk skulemiljø som fremjar helse, trivsel og læring. Det betyr at skulane skal verte planlagt, bygd, tilrettelagt og driven på ein måte som tek omsyn til sikkerheit, helse, trivsel og læring, og at dei fremjar eit godt fysisk skulemiljø. Skulane skal vere universelt utforma, slik at elevar uansett funksjonsnivå skal kunne gå på skulen og ferdast på heile skuleområdet. Opplæringslovas § 8-1 seier at alle elevar i grunnskulen har rett til å gå på sin nærskule. Alle elevar skal kunne nytte skulebygget og skulen sitt uteområde, og enkeltgrupper skal ikkje skiljast ut gjennom spesialtilpassa løysingar. Kravet om universell utforming gjeld òg skulen sine uteområder. Det blir stilt krav både til tilgjengelegheit til uteområda og eit aktivitetstilbod ute, som til dømes tilpassa leikeapparat».

Tilrettelegging i samband med tru og livssyn

I samsvar med Opplæringslova pliktar skulen å vise respekt for elevane og dei føresette sine religiøse og filosofiske overtydingar og sikre retten til likeverdig opplæring. Ifølgje § 2-3 a skal elevar etter skriftleg melding frå føresette få fritak frå dei delane av undervisninga dei opplev som utøving av ein annan religion eller tilslutning til eit anna livssyn, eller som dei på same grunnlag opplev som støytande eller krenkjande. Det kan til dømes vere å delta i fredagsbøn i ein moské, ei gudsteneste eller anna religiøs samling. Elevar som har fylt 15 år kan sjølv levere skriftleg melding. Det er ikkje nødvendig å føre opp ei grunngiving for fritaket. Skulen skal legge til rette for tilpassa opplæring innanfor læreplanen. Det kan likevel ikkje krevjast fritak frå opplæring om kunnskapsinnhaldet i dei ulike emna i læreplanen.

Permisjon

Hovudregelen er at alle born og unge i Noreg har rett og plikt til grunnskuleopplæring, og at det er kommunen som har ansvaret for å oppfylle dette.

Det kan gjerast ved:

  • Offentleg grunnskule
  • Privat heimeundervisning
  • Privat grunnskule godkjend etter friskulelova
  • Privat grunnskule godkjend etter opplæringslova

Ifølgje Utdanningsdirektoratet står føresette fritt til å velja blant desse fire, men ikkje ein kombinasjon. Kommunen eller rektor kan gi ein elev permisjon frå grunnskuleopplæringa i inntil to veker. Føresetnaden er at det er forsvarleg å gi eleven permisjon. Dersom føresette ynskjer å ta borna sine ut av skulen lenger enn dette, og dei oppheld seg i Noreg, gjeld reglane om privat heimeundervisning.

Dokumentert og ikkje dokumentert fråvær

Vi skil mellom dokumentert og ikkje dokumentert fråvær i grunnskulen. Det finst to typar dokumenterte fråvær: fråvær av helsemessige årsakar og permisjon innvilga av skulen (sjå punktet over). Når eleven er borte av helsemessige årsaker, er melding frå føresette gyldig dokumentasjon. Når eleven er borte av andre årsakar, skal føresette ha søkt om permisjon. Skulen kan krevje legefråsegn for langvarig fråvær, og føresette og elevar kan krevje at sjukdomsfråvær ikkje blir ført på vitnemålet. For at fråvær på inntil 10 dagar som skuldar helseårsakar ikkje skal førast på vitnemålet, må eleven legge fram legefråsegn. Dette gjeld dersom fråværet har vart i meir enn tre dagar. Ikkje dokumentert fråvær er fråvær som føresette ikkje har meldt frå om eller som varer lenger enn det skulen har gitt eleven permisjon for.

Andre typar fritak

Skulemiljøarbeid

I samsvar med opplæringslova § 9a-5 har skulemiljørepresentantar rett til fritak frå dei undervisningstimane som trengst for å ta hand om oppgåvene sine.

Skriftleg sidemål

Følgjande elevar kan bli friteke frå opplæring i skriftleg sidemål og skal ikkje ha standpunktkarakter:

  • Elever med opplæring i samisk som førstespråk eller andrespråk
  • Elever som har finsk som andrespråk
  • Elever som får opplæring i tegnspråk etter opplæringsloven § 2-6 og § 3-9
  • Elever som får særskilt språkopplæring etter opplæringsloven § 2-8 og § 3-12

Fritak frå opplæringsplikta

Ein elev i grunnskulen kan bli friteke frå opplæringsplikta. Eleven skal då ikkje ha standpunktkarakter i faget/faga eleven er friteke frå, ifølgje opplæringslova § 2-1 fjerde ledd.

Framandspråk og språkleg fordjuping

Elevar i grunnskulen kan fritakast frå kravet om opplæring i framandspråk eller språkleg fordjuping når dei får opplæring i:

  • samisk som morsmål eller andrespråk
  • finsk som andrespråk etter opplæringslova § 2-7
  • teiknspråk etter opplæringslova § 2-6

Opplæring i framandspråk

Ein vidaregåande-elev som får opplæring i:

  • samisk som morsmål eller andrespråk
  • finsk som andrespråk
  • norsk teiknspråk § 3-9 er sett vekk frå frå kravet om opplæring i framandspråk.

Kroppsøving

Elevar i vidaregåande kan bli friteke frå opplæring i kroppsøvingsfaget. Det er rektor som i så fall innvilgar ein slik søknad. Eleven må ha eit legefråsegn som dokumenterer at opplæringa er til skade for eleven og at tilpassa opplæring ikkje er mogleg, ifølgje forskrift til opplæringslova § 3-23.

Meld deg på vårt nyhetsbrev.

Meld deg på vårt nyhetsbrev